■اثر پلاسیبو یکی از شگفت‌انگیزترین و در عین حال بحث‌برانگیزترین پدیده‌های دنیای پزشکی و روان‌شناسی است که نشان می‌دهد ذهن انسان چه قدرت عظیمی در تأثیرگذاری بر بدن دارد.

زمانی که فرد باور دارد دارویی یا درمانی می‌تواند به او کمک کند، حتی اگر آن دارو یا درمان هیچ ماده‌ی فعال و اثرگذار واقعی نداشته باشد، ممکن است بهبود علائمی مانند درد، اضطراب، افسردگی یا خستگی را تجربه کند. این همان چیزی است که به آن اثر پلاسیبو گفته می شود .

اگر نگاهی به تاریخچه پزشکی بیندازیم، خواهیم دید که قرن‌ها قبل از کشف داروهای مدرن، پزشکان و درمانگران از روش‌هایی استفاده می‌کردند که امروز آن‌ها را «درمان‌های بی‌اثر» می‌نامیم. از تجویز گیاهان بی‌خاصیت گرفته تا مراسم آیینی و دعا، همه در بسیاری از مواقع تنها از طریق باور و انتظار بیمار باعث بهبود وضعیت او می‌شدند. با پیشرفت علم و کشف داروهای واقعی، پزشکان دریافتند که بخشی از اثر درمان‌ها نه به دلیل ترکیبات دارویی، بلکه به دلیل اعتماد و باور بیمار ایجاد می‌شود. این موضوع به تدریج به یکی از ارکان اصلی تحقیقات بالینی تبدیل شد، به طوری که امروزه تقریباً هیچ دارویی بدون مقایسه با پلاسیبو تأیید نمی‌شود.

 ●اما اثر پلاسیبو چگونه عمل می‌کند؟ پژوهش‌های علمی نشان داده‌اند که زمانی که فرد باور دارد دارویی یا درمانی برای او مفید است، مغز او شروع به آزادسازی موادی مانند اندورفین‌ها، دوپامین و سروتونین می‌کند. این مواد شیمیایی طبیعی می‌توانند درد را کاهش دهند، خلق را بهبود ببخشند و احساس آرامش ایجاد کنند. در واقع، مغز همان واکنش‌هایی را فعال می‌کند که در صورت مصرف داروی واقعی نیز رخ می‌دهند.

تصویربرداری‌های مغزی نشان داده‌اند که در اثر پلاسیبو، همان نواحی مغز که هنگام مصرف داروهای ضد درد یا ضد افسردگی فعال می‌شوند، تحریک می‌گردند. این یافته‌ها نشان می‌دهد که پلاسیبو صرفاً یک «توهم» نیست، بلکه تغییرات عینی و قابل اندازه‌گیری در بدن ایجاد می‌کند.

 ○عامل دیگری که در ایجاد پلاسیبو نقش دارد، شرطی‌سازی یا همان یادگیری تداعی‌گر است. درست مانند سگ‌های پاولوف که با شنیدن صدای زنگ شروع به ترشح بزاق می‌کردند، بیماران نیز می‌آموزند که مصرف دارو، تزریق یا حتی حضور در بیمارستان با بهبود همراه است. به مرور زمان، همین نشانه‌ها بدون نیاز به داروی واقعی می‌توانند واکنش‌های مثبت در بدن ایجاد کنند. برای مثال، دیدن قرص رنگی یا دریافت یک تزریق از سوی پزشک مقتدر ممکن است به بیمار احساس درمان و بهبود بدهد، حتی اگر ماده‌ی تزریق شده فقط آب نمک باشد!

■یکی از داستان‌های مشهور مربوط به جنگ جهانی دوم است. هنری بیچر، پزشک آمریکایی، وقتی که در جبهه‌ها مورفین برای تسکین درد مجروحان کم آمد، مجبور شد به سربازان آب نمک تزریق کند و به آن‌ها بگوید که داروی مسکن است. شگفت آن‌که بسیاری از سربازان آرام شدند و حتی توانستند جراحی را بدون احساس درد شدید تحمل کنند. این تجربه توجه بیچر را به قدرت باور و انتظار در درمان جلب کرد و بعدها او را به یکی از پیشگامان مطالعه علمی پلاسیبو تبدیل ساخت.

□اثر پلاسیبو فقط به پزشکی محدود نمی‌شود، بلکه در ورزش، زندگی روزمره و حتی محیط‌های سازمانی نیز مشاهده می‌شود. ورزشکارانی که باور دارند داروی افزایش‌دهنده توان مصرف کرده‌اند، گاهی واقعاً عملکرد بهتری از خود نشان می‌دهند، حتی اگر آن دارو چیزی جز شکر یا آرد نبوده باشد. کارمندی را تصور کنید که مدیرش به او می‌گوید یک نرم‌افزار یا ابزار جدید قرار است کارش را آسان‌تر کند. حتی اگر این ابزار عملاً هیچ تغییر بزرگی ایجاد نکند، صرف باور به مفید بودن آن می‌تواند انگیزه، تمرکز و بهره‌وری فرد را افزایش دهد. در زندگی روزمره نیز فردی که قهوه بدون کافئین نوشیده اما باور دارد که قهوه پرکافئین مصرف کرده است، ممکن است احساس هوشیاری و انرژی بیشتری داشته باشد.

 ●البته اثر پلاسیبو فقط جنبه‌های مثبت ندارد، بلکه گاهی می‌تواند مشکلاتی ایجاد کند. یکی از این موارد، پدیده‌ی «نوسبو» است. نوسبو نقطه‌ی مقابل پلاسیبو است و زمانی رخ می‌دهد که فرد به دلیل انتظار منفی دچار علائم ناخوشایند می‌شود. اگر به بیماری گفته شود دارویی عوارض جانبی شدیدی دارد، ممکن است همان علائم را تجربه کند حتی اگر دارویی که مصرف کرده بی‌اثر باشد. این موضوع نشان می‌دهد که همان‌طور که ذهن می‌تواند به بدن کمک کند، می‌تواند آن را آزار دهد.

○باید توجه داشت که اثر پلاسیبو نشان‌دهنده‌ی اهمیت رابطه پزشک و بیمار نیز هست. وقتی بیمار به پزشکش اعتماد دارد، حرف‌های او را با اطمینان می‌پذیرد و در فضایی سرشار از امید و آرامش قرار می‌گیرد، احتمال تجربه پلاسیبو بیشتر می‌شود. برعکس، اگر پزشک بی‌حوصله و سرد برخورد کند، حتی بهترین داروها هم ممکن است کمتر اثر کنند.

بنابراین، بخش مهمی از درمان در واقع همان ارتباط انسانی و روانی است که میان پزشک و بیمار شکل می‌گیرد.